Clara Gatius Oliver, voormalig promovenda bij Nikhef, heeft de Jan Kluyver-prijs 2025 gewonnen voor de beste Engelstalige samenvatting van een proefschrift. De prijs werd uitgereikt tijdens de Nikhef Jamboree 2026.
Gatius’ proefschrift, “From the cosmos to the sea”, richt zich op het kalibreren van de onderwaterneutrinodetector KM3NeT, een systeem van honderden lijnen met duizenden lichtsensoren op de zeebodem die voortdurend in beweging zijn door zeestromingen, maar gezamenlijk beelden moeten opleveren van binnenkomende deeltjes. Daarnaast onderzocht ze of KM3NeT in staat zou kunnen zijn om donkere materie te detecteren.
Gatius, afkomstig uit Catalonië, verdedigde haar proefschrift in december 2015 aan de Universiteit van Amsterdam. Het bevatte een Catalaanse samenvatting. De jury van de Kluyverprijs waardeerde echter vooral de inhoudelijke originaliteit van haar samenvatting.
Daarin neemt Clara Gatius het perspectief in van een neutrino dat vanuit de ruimte de Middellandse Zee raakt en door KM3NeT wordt gedetecteerd.
Ze schrijft: “In minder dan een halve milliseconde bereikte ik de bodem van de zee en toen kreeg ik de grootste verrassing. Plotseling werd ik omringd door talloze ogen, die allemaal naar mij leken te kijken. Aaaah!!! Ik schreeuwde het uit zonder mezelf in bedwang te kunnen houden. Wie is dit?! En in de opwinding en verwarring van het moment liet ik al mijn energie los, wat een enorme explosie veroorzaakte.”
De inslag waarnaar ze verwijst, vond begin 2023 plaats. Twee jaar later, na grondige analyse, haalde het wereldwijd de wetenschappelijke krantenkoppen; het neutrino KM3-230213A was het meest energetische deeltje dat ooit was waargenomen en haalde voor die prestatie de cover van het tijdschrift Nature.
De inslag van het superneutrino KM3-230213A resulteert in een enorm lichtsignaal in de KM3NeT-detector, dat Gatius als natuurkundige analyseerde, maar dat haar ook doet denken aan een immense kaars: “Voor alle mensen die gedwongen werden hun leven te verliezen in de Middellandse Zee.”
Haar gevoel hierover, zegt ze, is er een van diepe tegenstrijdigheden. “Aan de ene kant bouwen we een telescoop voor onzichtbare deeltjes in de Middellandse Zee. In dezelfde zee waar, niet ver daarvandaan, mensen verdrinken terwijl ze een beter leven proberen te bereiken. Ik vond – en vind nog steeds – dat moeilijk te rijmen.”
Gatius beschrijft KM3NeT in haar samenvatting ook alsof het een levend wezen is, met een dansend lichaam en ogen. Bewust, zegt ze. “Voor mij voelt KM3NeT een beetje als een monster in de diepe zee, met prachtige aspecten waar ik van ben gaan houden, maar ook met een donkere kant en tegenstrijdigheden.”
Voor Gatius hebben cultuur, sociaal-historische context en in het algemeen emoties zeker een plaats in de natuurkunde, een vakgebied dat vaak doet alsof het daar volledig onafhankelijk van is, en ze stelt de overtuiging ter discussie dat wetenschappelijke beschrijvingen van de wereld neutraal en apolitiek zijn.
“Waarom zijn we nieuwsgierig naar sommige dingen en niet naar andere? Worden de vragen die we stellen, evenals onze experimenten en theorieën, niet beïnvloed door de huidige sociaal-culturele paradigma’s in onze samenlevingen? Speelt het geen rol in onze beslissingen dat we sympathie krijgen voor bepaalde wetenschappelijke projecten of disciplines?”
Ze voegt eraan toe: “De natuurkunde, en de wetenschap in het algemeen, is een spiegel van de relaties die we aangaan met onze omgeving en de betekenis die we geven aan de wereld om ons heen; van deeltjes tot planten, dieren, ecosystemen, de sterren of de kosmos. In andere culturen kunnen die relaties en betekenissen heel anders zijn dan wat natuurkundigen gewend zijn.”
De titel van haar proefschrift verwijst bewust naar de slogan die mensen over de hele wereld al meer dan twee jaar gebruiken om te protesteren tegen de genocide in Palestina: “From the River to the Sea”.
Tijdens haar promotie was Gatius politiek actief met een groep studenten, promovendi, postdocs en medewerkers aan de Universiteit van Amsterdam en binnen Nikhef. “Wat me het meest stoort, is dat universiteiten en wetenschappelijke instellingen weliswaar bewust politieke standpunten innemen door zich aan te passen aan de status quo, maar zichzelf toch als neutraal presenteren.”
Na het afronden van haar promotie in december nam Gatius een pauze van de academische wereld. Ze runt samen met een collectief een biologische boerderij, waar ze groenten verbouwt en kratten vol lokaal geteelde groenten bezorgt aan abonnees. Het initiatief heet Tuinen van het Roodborstje, genoemd naar de eerste vogeltjes die de oprichters op het nieuwe land zagen.
Het prijzengeld van de Jan Kluyverprijs biedt een mooie basis voor deze tussenperiode, zegt Gatius. Ze overweegt zich verder te verdiepen in de sociale en politieke factoren die de wetenschap vormgeven, wellicht als postdoc. Het liefst in Catalonië, in Barcelona, “dichter bij mijn familie en vrienden”.
KLUYVERPRIJS
De Kluyverprijs voor de beste Engelse samenvatting van een Nikhef-proefschrift is vernoemd naar natuurkundige en voormalig directeur van het Zeeman Lab Jan Kluyver (1920–1989), een van de oprichters van Nikhef in 1975. De prijs is in 2010 ingesteld en wordt uitgereikt door de voormalige directeuren van Nikhef. De prijs bestaat uit een cheque van 2.500 euro en wordt gewoonlijk uitgereikt tijdens de Nikhef Jamboree.
