• Zwaartekrachtsgolven

Nieuwe studie vergelijkt dubbele-L en enkele driehoek Einstein Telescope

Honderden wetenschappers uit heel Europa hebben bijgedragen aan de eerste vergelijkende studie over de vorm van de Einstein Telescope. De studie somt voor en nadelen van twee mogelijke versies van de toekomstige zwaartekrachtsgolfdetector op, maar spreekt geen voorkeur uit. 

 

Einstein Telescope is een volgende generatie detector voor zwaartekrachtsgolven, een opvolger van Virgo in Italië, LIGO op twee plaatsen in de VS en Kagra in Japan. Het nieuwe instrument moet ruimtetijdtrillingen van veel dieper in het heelal kunnen waarnemen, doordat het groter is en ondergronds wordt gebouwd. 

Zulke zwaartekrachtsgolven ontstaan bij botsingen van zeer compacte objecten als zwarte gaten of neutronensterren. De trillingen in ruimte en tijd kunnen met laserinterferometers zelfs op aarde worden gemeten. In 2014 lukte dat voor het eerst, sindsdien zijn honderden waarnemingen gedaan.

Voor een nieuw observatorium wordt globaal aan twee versies of geometrieën gedacht. De eerste is een enkele driehoekige configuratie van lasertunnels met zijden van ongeveer 10 kilometer. In de Euregio Maas-Rijn (EMR) wordt daarop gestudeerd.

De tweede is twee samenwerkende L-vormige laserinterferometerdetectoren in tunnels van 15 kilometer lang, op ongeveer 1200 kilometer afstand van elkaar. Hiervoor zijn Italiaans-Duitse plannen in de maak, maar ook het Nederlands-Duits-Belgische EMR bestudeert de L-optie.

Het Einstein Telescope Geometry Comparison Report vergelijkt verschillende aspecten van deze twee varianten. De vergelijking is verdeeld in vijf domeinen: het wetenschappelijke potentieel, risico’s, kosten, beheer en sociaal-economische impact. Elk thema is door een werkgroep uitgewerkt, al dan niet samen met experts van buiten.

Het rapport is vandaag aangeboden aan de landenraad (BGR) van ETO, de organisatie die realisatie van de detector coördineert. Het document geeft een samenvatting van alle niet-lokatiegebonden aspecten van de zwaartekrachtsgolfdetectoren en is bedoeld om de besluitvorming over de bouw te ondersteunen

ETO-directeur Andreas Freise van Nikhef is verheugd over het rapport. “Dit is precies waar de Einstein Telescope Organisation voor in het leven is geroepen. Met een grote gemeenschap van experts en de organisatiestructuur van ETO wordt het idee van Einstein Telescope een haalbaar project. In een breed Europees verband.”

Een beslissing over de geometrie van de Einstein ~Telescope zal aanzienlijke impact hebben op het project, zwaartekrachtsgolffysica in het algemeen, en op de betrokken landen. Hiervoor is gedegen informatie van alle vijf de domeinen nodig.

Om een betere vergelijking tussen de twee varianten te maken, gebruikte de wetenschappelijke themagroep een portfolio van standaard kosmische voorvallen, zogeheten gouden kanalen. Het rapport laat zien dat de dubbele L-versie een bredere gevoeligheid heeft, maar dat geen van beide geometrieen op alle aspecten de beste is. Mogelijk moet de onderling orientatie van twee L-detecoren ook nog worden geoptimaliseerd, adviseert de werkgroep.

Het rapport laat zien dat de kosten van de instrumentatie in een driehoekige geometrie hoger zijn dan die van de dubbele L. Voor de risico’s zijn er geen wezenlijke verschillen, maar de driehoek is juist technisch uitdagender en de L-detector meer organisatorisch. 

Voor beide geometrieën zal een sterke centraal beheer nodig zijn, is een andere conclusie. Wel lijken organisatorische risico’s en kansen voor de dubbele L-detector wat meer in balans.

Het rapport adviseert een keuze voor een van beide varianten om te beginnen te baseren op de wetenschappelijke en technische voor- en nadelen, en pas daarna de overige aspecten mee te wegen. Met name de sociaal-economische aspecten kunnen pas na die afweging beter in kaart worden gebracht, aldus de studies.

INFN-fysicus Antonio Zoccoli was een van de coördinatoren van de nieuwe vergelijkingsstudie. “Voor het eerst hebben we een robuuste alomvattende en gedeelde vergelijking kunnen maken, die ons de weg kan wijzen”, zegt hij. 

Nikhef-directeur Jorgen D’Hondt, mede-coordinator van de studie, noemt het resultaat een duidelijke mijlpaal op de weg naar een Einstein Telescope. “Het rapport biedt een belangrijke basis voor de volgende stap: het vinden van een gemeenschappelijke Europese visie op de weg vooruit.”