Nikhef wint de toekomst tweemaal op FOM jubileum

RasClic, een nieuwe seismograaf. Over een half jaar is dit geen voorstel meer maar een nieuw ontwikkeld meetinstrument. Dit innovatieve voorstel van Henk Groenstege en Marc Kea van het Nederlands instituut voor subatomaire fysica Nikhef is maandag 20 november beloond met een startpremie van de stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie (FOM), om een half jaar aan de uitwerking te kunnen besteden. Nobelprijswinnaar prof.dr. M. Veltman reikte de prijs uit, die ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van de stichting FOM. Staatssecretaris Bruno Bruins gaf de verliezers vervolgens nog een steuntje in de rug door ook hen de kans te geven hun voorstel uit te werken.

"Het is fantastisch dat FOM dit mogelijk heeft gemaakt, het is een enorme opsteker voor het project, dat het in dit vroege stadium nu al deze erkenning krijgt. En dat het ministerie voor OC&W ook middelen voor de andere projecten beschikbaar heeft gesteld bevestigt alleen maar hoe gewaagd we aan elkaar waren," aldus een tevreden winnaar Marc Kea.

Welk probleem vraagt meer om een oplossing: onhandige koelsystemen in laboratoria? Betere seismografen? Of MRI-apparaten waarin ook mensen met een pacemaker gescand kunnen worden? FOM vroeg aan haar promovendi en technici uitdagende problemen plus slimme oplossingen voor haar zestigste verjaardag. De problemen mochten maatschappelijk, technologisch of wetenschappelijk van aard zijn, als er maar fundamentele natuurkunde in zat. FOM beloont het winnende voorstel met de mogelijkheid een half jaar aan de uitwerking van het plan te besteden. Uit 14 inzendingen voor de wedstrijd 'Win de toekomst' nomineerde de jury de voorstellen van Bart Verlaat (Nikhef), Henk Groenstege en Marc Kea (Nikhef) en Juan Bueno Lopez (Universiteit Leiden). Op maandagmiddag 20 november presenteerden deze drie finalisten tijdens de jubileumbijeenkomst van FOM in het Kurhaus in Scheveningen hun problemen en oplossingen. Het publiek applaudisseerde vervolgens Marc Kea naar een nipte overwinning.

De 100 m lange RasClic opstelling op CERN: nieuwe alignment-systemen geven een nieuwe kijk op seismografie.

De twee gehonoreerde Nikhef voorstellen zijn groene koeling met CO₂ en RasClic, een nieuwe seismograaf. 'Groene koeling met CO₂', werd ingediend door Bart Verlaat (research technicus), Nikhef, Amsterdam. Het probleem: Koelsystemen voor laboratoriumtoepassingen laten vaak te wensen over door bijvoorbeeld onhandig dikke koelleidingen, kans op olievervuiling bij gebruik van directe koelers, milieubelastende koelvloeistoffen en lekkage-risico's. Voorgestelde oplossing: Een twee-traps koelsysteem, dat volledig op gebruik van koolstofdioxide is gebaseerd. Koolstofdioxide belast het milieu niet, want het wordt uit de lucht gehaald. Door dit concept en het koolstofdioxidegebruik kunnen de eisen voor lekdichtheid lager zijn. Ook kunnen de koelleidingen dunner zijn dan gebruikelijk door het toepassen van verdampingskoeling. Ieder voor zich zijn de deeloplossingen niet nieuw, maar ze werden nooit eerder gelijktijdig in een systeem gebruikt.

Het winnende voorstel, 'RasClic: een nieuwe seismograaf', is ingediend door Henk Groenstege (technicus) en Marc Kea (afstudeerstudent Technische Universiteit Delft), Nikhef, Amsterdam. Het probleem: Geologen bestuderen het inwendige van de aarde door met behulp van seismografen trillingen te meten en te volgen. Jammer genoeg kunnen de op mechanische eigenschappen gebaseerde seismografen niet alle typen trillingen meten, zodat de kennis over het binnenste van de aarde beperkt blijft. Voorgestelde oplossing: gebruik geen mechanische meetmethode, maar een optische meettechniek. Deze techniek is al beschikbaar voor het uiterst precies en over grote afstanden uitlijnen van apparaten. Hij zou geschikt gemaakt moeten worden voor seismologisch onderzoek.